* ( « وَتَتَّخِذُونَ مَصانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ » ) * كلمه « مصانع » - به طورى كه گفته‌اند « 1 » - به معناى قلعه هاى محكم و قصرهاى استوار و ساختمانهاى عالى است ، كه مفرد آن مصنع مىباشد . و اينكه فرمود : * ( « لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ » ) * در مقام تعليل مطلب قبل است ، يعنى شما اين قصرها را بدين جهت مىسازيد كه اميد داريد جاودانه زنده بمانيد . و الا اگر چنين اميدى نمىداشتيد هرگز دست به چنين كارهايى نمىزديد ، چون اين كارهايى كه مىكنيد و اين بناهايى كه مىسازيد طبعا سالهايى دراز باقى مىماند ، در حالى كه عمر طولانىترين افراد بشر از عمر آنها كوتاه تر است . بعضى ديگر از مفسرين در معناى آيه و نيز در مفردات آن ، وجوهى ديگر گفته‌اند ، كه از نقل آنها صرف نظر مىكنيم . * ( « وَإِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ » ) * در مجمع البيان گفته كلمه « بطش » به معناى كشتن با شمشير و زدن با تازيانه است و كلمه « جبار » به معناى كسى است كه بر ديگران علو و عظمت و سلطنت داشته باشد و اين خود يكى از صفات خداى سبحان است كه در خصوص ذات مقدس او مدح و در غير او ذم شمرده مىشود ، براى اينكه در غير خدا معنايش اين است كه بنده خدا جباريت را به خود بندد « 2 » . و بنا به گفته وى معنايش چنين مىشود كه : شما وقتى مىخواهيد شدتى در عمل از خود نشان دهيد ، آن قدر مبالغه و زياده روى مىكنيد كه جباران مىكنند . و حاصل معناى آيات سه گانه مورد بحث اين است كه : در دو سوى شهوت و غضب از حد مىگذريد و اسراف مىكنيد و از حد اعتدال و از هيئت عبوديت خارج مىشويد . * ( « فَاتَّقُوا اللَّه وَأَطِيعُونِ » ) * اين جمله بر مساله اسراف در دو سوى شهوت و غضب و خروجشان از رسم عبوديت تفريع شده ، مىفرمايد : چون چنين هستيد ، پس از خدا بترسيد و او را اطاعت كنيد و دستورات او را در خصوص ترك اسراف و استكبار به كار بنديد . * ( « وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ أَمَدَّكُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِينَ وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ » ) * راغب مىگويد كلمه « مد » در اصل به معناى كشيدن است ، ولى در يارى هم

--> ( 1 ) تفسير كشاف ، ج 3 ، ص 326 . ( 2 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 197 .